Историяны билиигэ торумнуур кинигэ
Түҥ былыргы өбүгэлэрбит хантан айыллан, ханан, тоҕо айаннаан олохторун оҥостубуттарын туһунан бүгүҥҥү күҥҥэ мөккүөр күүстээх. Саха сирэ бу аҕыйах үйэ аннараа өттүгэр үөскээбит эрэ сир-дойду, онно бэҕэһээ эрэ кэлэн олохсуйбут сахалар буолбатахпыт туһунан кэнники сыллар историктара да, урукку да историктар бэркэ эллэһэн, ыҥаһалаан история чахчытын суруйан-бичийэн таһаарбыт үлэлэрэ үгүс. Оннук биир ураты историгынан Афанасий Алексеевич Николаев буолар. Историяны чинчийии үлэтэ манан эрэ үлэ буолбатаҕын, Афанасий Алексеевич сүҥкэннээхэй дириҥ ис хоһоонноох, далааһыннаах көрүүлэрдээх, ону ааһан араас кэм ученайдарын бары үлэлэрин тэҥнээн, алтыһыннары тутан суруйар үлэтэ бу бүтүн республикаҕа аарыма үлэ буолан таҕыста. Ол курдук бу саҥа тахсыбыт “Тайная история САХА” ураты чочуллубут кинигэтэ туоһулуур.
Историк, востоковед, лектор А.А. НИКОЛАЕВ саҥа тахсыбыт “Тайная история САХА” кинигэтин билиһиннэрии көрсүһүүтэ куоракка да, улуустарынан да тэриллэр. Аапьар бу саҥа улахан үлэтин туһунан маннык билиһиннэрэр.
А.А. Николаев- …туох санааттан суруйдум диэтэххэ, билигин аан дойдуга уларыйыы бөҕө буола турар кэмэ кэрдиитэ. Оскуола эрдэхтэн географиянан, астрономиянан, биологиянан, генетиканан, философиянан, итэҕэлинэн, политиканан интэриэһиргиир этим. Оскуолаҕа сылдьан политинформатор буоларым. Саха былыргы историятын ученай Л.Н. ГУМИЛЕВ ньыматынан үөрэтэн, 2015с бу “Тайная история САХА” бастакы чааһа тахсыбыта, онтон 2017с “Саха кэпсээбэт кистэлэҥэ” диэн кинигэбин доҕорум, билигин суох С.Ф. ПОПОВ — Айыы Сиэнэ норуот эмчитэ тылбаастаан таһаарбыппыт. Онтон 2019 с бастакы чааһын эмиэ эбии матырыйаал эбэн биэрэн таһаарбытым, онтон бу кинигэм бу быйыл кулун тутар ыйга 1000 тиражтаах таҕыста. Бу кинигэм рукопиһа 900 стр, онтон олох бастакы барыйаана 1500 тыһ стр этэ, ол онтон быһыллан-сотуллан сааһыланан бу 468 стр буолан таҕыста. Бастакы чааһыттан аҕыс төгүл элбэх матырыйаал киирдэ. Бу кинигэни хара маҥнайгыттан суруйарбар улахан көмөнү М.Е. НИКОЛАЕВ оҥорбута, ол иһин кини сырдык аатыгар анаан суруйдум. 2015с бу кинигэм бастакы чааһа тахсыбытыгар ыҥыран ылан кэпсэппитэ, эҕэрдэлээбитэ бэркэ диэн биһирээбитэ. Кини кэпсэтэр идэлээх этэ, сүрдээх сүбэһит, сатаан истэр, кэпсиир салайааччы этэ. Онно бу кинигэм тахсыытыгар алҕаабыта даҕаны, сорудах да курдук этэн турар: “…саха омук сайдар буоллаҕына, бэйэтэ бу дьиҥ былыргы дьиҥнээх түгэх историятын билиэхтээх. Тоҕо диэтэххэ, былыргы түгэх дьиҥ историяҕын билбэт буоллаххына, өбүгэлэргин ытыктаабат буоллаххына силиһэ-мутуга суох хаппыт мас курдук буолаҕын, оннук омук эстэр. Билигин күн аайы биир-икки омук сир үрдүттэн сүтэн симэлийэн иһэр, тылларын билбэттэр, историяларын билбэттэр. Ол иһин бу историяны кытаатан үөрэт, дьоҥҥо -норуокка тиэрт…” диэн этэн турар биир кэпсэтиигэ М.Е. Николаев. Ол иһин соҕотох киһи ылсыбат үлэтин соҕотоҕун ньоҕойдоһон бу бүтэрэн кэллим. Кэлиҥҥи кэмҥэ ити политиканан сибээстээн, соҥноон туран ыраахтааҕы кэмиттэн, сахалары соҕурууттан хаһан эрэ үүрүллэн -үтүрүллэн кэлбит омук диэн быһаарыы баар. Тоҕо диэтэххэ сир былдьаһыга, баай былдьаһыга, ол иһин кэлии омук буоллаххына эн бу сиргэ быраабыҥ суох, ол тула киирсии. Бастакы кинигэбэр “Саха кэпсээбэт кистэлэҥэ” диэҥҥэ суруйан турабын, саха омуга тугунан биллэрий диэн, материальнай өттүнэн ылан көрдөххө, маннык улахан тымныы дойдуга сүөһүнү ииппит соҕотох омук буолабыт, онтон аттыбытыгар олорор тоҥустарбыт табаны иитэллэр. Ол эрээри кинилэр саха омук курдук айылҕаны уларыппаттар, айылҕаны туһаналлар эрэ. Биһиги сүөһү иитиибит оҥорон таһаарар хаһаайыстыбаҕа киирэр. Ол иитэр сүөһүбүт айылҕа эргииригэр, дьайыытыгар уларыйыыны таһаарар. Омук быһыытынан биир уратыбыт итиннэ сытар. Итини сэргэ саха сылгытын, саха ынаҕын суолтатын билиҥҥэ диэри өйдүү иликпит. Биирдиилээн исписэлиистэр, чинчийээччилэр үөрэтэн этэллэр. Кырата 10-15 тыһ. сыл аннараа өттүгэр саха сылгыта уонна саха ынаҕа үөскээбит дииллэр. Ол эбэтэр мамоннары кытта сылдьыбыт дьиикэй кыыллары саха киһитэ бэйэтигэр үөрэтэн, чугаһатан сүүһүнэн тыһыынча сыл аннараа өттүттэн дьиэ кыыла оҥорбут диэн этиилэр да туоһулууллар, саха киһитэ бу сиргэ түҥ былыргыттан баар олохтоох буолара.
Кинигэ тас көрүҥүн ойуутунан, кээмэйинэн сөхтөрөр. Урукку араас кэмҥэ суруллубут история кэрчиктэрэ сорохторо симэлийэн, сорохторо уларыйан, сорохторо кэм ухханыгар сөп түбэспэккэ аахайыллыбакка хаалбыт буолуохтарын эмиэ сөп. Бу хас биирдиибит илиибитигэр бүгүн тутан олорор, балачча ыйааһыннаах биир тыһ. эрэ ахсааннаах кинигэ кэнэҕэһин тарбахха баттанар ураты чахчылаах кинигэлэртэн биирдэстэрэ буолуон буолуоҕа. Илин дойдулар дириҥ историяларын хасыһан үөрэппит историк Афанасий Алексеевич бу үлэтигэр 766 араас историктар, краеведтар, археологтар, тыа хаһаайыстыбатыгар үлэлэрин чинчийэн, суоттаан, аттаран хас күннээх-түүн үлэлээбитэ буолуой, хас күннээх-ый олорон бичийбитэ буолуой сэрэйэбит эрэ. Ол эрээри ыйытык үөскүүр. Тоҕо бу үлэ сурулунна уонна кимнээххэ ананна? Дэбигис ылбычча эппиэтиир уустук, тоҕо диэтэргит бу үлэҕэ суруллубутунан, Евразия түҥ былыргы үйэлэриттэн саҕаланар бүтүн Аан дойду уонна бүтүн Арассыыйа историятын III үйэттэн XII үйэҕэ диэри саҕахтарын арыйар. Сир-халлаан, куйаар, урукку үйэҕэ тутуллара, онно салгынын, буорун, күнүн-ыйын, хамсыыр-хамсаабат бары эттиктэриттэн саҕалаан бары дьайыытын сырдатар. Лев Николаевич Гумилев курдук аарыма ученай үөрэппит, чинчийбит эркээйилэрин саамай сүрүнүн-сүмэтин ырытан билиһиннэрэр. Бу билигин олорор сирбит-дойдубут, оппут-маспыт хайдах эбитий уруккута, онтон билигин тоҕо маннык иинэн-хатан туох мэһэйдэр баар буолбуттарын, туох уларыйыылар айылҕабытыгар буолбутун ырытан биэрэр.
Афанасий Алексеевич: ….ити улуу Олоҥхобут суруллуута история үөскүөн, ол аата тыһыынчанан сыл аннараа өттүн инниттэн үөскээбит сюжеттаах диэн тыл үөрэхтээхтэрэ этэллэр. Өйдөөн, болҕойон көрдөххө, киһи үөскүөн инниттэн суруллар олоҥхо, кини тыыннаах уларыйа турар олоҕун суруйар. Билиҥҥи олоҥхо бухатыырдарынан СВО-ҕа сылдьар уолаттарбытын ааттыахпытын сөп. Ол аата норуот тыыннаах буоллаҕына олоҥхо уларыйа турар дьикти көстүүлээх, ол иһин олоҥхо сайда турар. Култуурабыт икки өрүттээх материальнай уонна духовнай. Сахалар сүөһүнү аһаары-таҥнаары эрэ ииппэтэхтэрэ, сахалар былыргы өйдөбүллэринэн сүөһү иитиитэ бу харысхал тыыннаах. Дьиҥнээх саха харысхала сүөһүлээх дьоҥҥо харысхал буолар эбит.
Бу “Тайная история САХА” саҥа кинигэҕэ тус санаатын үллэһиннэ В.Д. ИВАНОВ “Тайна Чингис Хана” киинэ продюсера
— Владимир Давидович, бу тахсыбыт кинигэ “Тайная история САХА” бүгүҥҥү олохпутугар киллэрэр кылаата, кимнээх сэҥээриэхтэрэй эн санааҕар?
— Аан дойду остуоруйатыгар “Тайная история Монголов” улаханнык биллэр, бу үлэ 1240 сыллаахха суруллубут дииллэр ученай. Бу летопись “Илиада”, “Повесть временных лет”, “Слово о полку Игореве”, Махабхарата, Олонхо курдук аатырбыт остуоруйалары кытта тэҥнээх чыпчаалга сылдьар үлэ. “Тайная истоия Монголов” летопиһы ким суруйбута биллибэт, ол гынан баран Чингис Хааҥҥа олох чугас киһи Уйгур суруксут быһыылаах дииллэр. Бастакынан бу үлэни Китай тылынан суруллубутун Православнай миссионер Пекин билиотекатыгар Кытайга булан ылар эбит уонна 1866 сыллаахха нуучча тылынан бэчээттэтэр эбит. Ол кэнниттэн Европа билэр, онтон 1941с. Монгол тылыгар Сергей Козин переводтаан таһаарар. Онон, бүгүн тюрк-монгол остуоруйатын үөрэтэр дьон бу үлэни үчүгэйдик үөрэтэн тураллар уонна өссө Г.В.Ксенофонтов “Урааҥхай сахалар” үлэтигэр суруйан турар “Урянхаи были очень близки к койне Чингисхана”… Онтон Афанасий Николаев кинигэтигэр хуннары уонна курыканнары эмиэ таарыйар, онон кини кинигэтин аата “Тайная история САХА” олох сөпкө ааттаабыт дии санаатым, остуоруйаны дириҥник көрөр буолан, уот харахха биэрэр уонна толкуйдатар кинигэ буолла. Билэргит курдук мин А.С. БОРИСОВТЫЫН “Тайна Чингис Хана” киинэ уһулбуппут Н. ЛУГИНОВ “Чыҥыс хаан ыйааҕынан” диэн кинигэтинэн, онно эпизодтар бааллара: муус эстэ турар кэмигэр Өлүөнэ өрүскэ ыһыах, Ердынскай оонньуулара Байкалга уонна Бурятияҕа, Алтайга, Хакасияҕа, Урянхай, Тыва, Монголия ытык сирдэригэр киинэбитин уһулбуппут. Холобур, киинэбитигэр маннык көстүү баара. Кыра оҕолор Темучин (Чигис Хаан), Джамуха, Хохочой, Хасар, Отчигий-Темугэ, Темулун динозавр уҥуохтарын аттыгар оонньуу сылдьаллара, онно Чингис Хаан ийэтэ Одьулуун (Оэлун) улаханнык ыксаан куттанан сүүрэн кэлэр уонна оҕолору хомуйталаан илдьэ баран иһэн оҕолорго этэр-“тоҕоо манна оонньуугутуй, бу дракон уһуктуо уоттаах охторун эһиэхэ ыыталыа…” инник эппитигэр тута халлааҥҥа ыраах былыттарга эмискэ этиҥ этэрэ иһиллэр. Дьэ, онтон бу “Тайная история САХА” кинигэбит тахсар, манна бүтүн биир бас барыта Омоҕой баайга анаммыт. Бу манна суруллубутунан былыргы итэҕэл көстүүтэ тахсар, Тенгрианство-Перун-Зевс төгүрүччү уонна Омоҕой- Моҕол-Ураһа-Ыһыах-Ердын-оонньуулара-Сурхарбан-Наадам-Бакалдын-Масленница-Сабантуй-былыргы Гректар олимпийскай оонньууларын үөскээһиннэрэ, бары саас-сайын кэллэ диэн бырааһынньыктыыллара, киһи айылҕаны кытта ситимэ уонна бүтүн “монгол” диэн тотем үөскүүрэ Омоҕой Баай былыргы аатыттан төрүөттээх. Кинигэ элбэх ыйытыгы үөскэтэр. Бу научнай версия, Сахабыт сиригэр туризм сайдарыгар төрүөт уурда. Онон, Саха сиригэр бэйэтин монгол, тюрк дэнэр омуктар, Кытай, Дьоппуон, Корея бары Омоҕой Баайы билэ-истэ кэлиэхтэрэ дии санаатым, ыһыаҕы көрүөхтэрэ, сахалыы аспытын амсайыахтара, Өлүөнэ өрүспүтүгэр сөтүөлүөхтэрэ, Ердын оонньууларыгар, Курыкаҥҥа, Байкалга эмиэ тиийиэхтэрэ, паломничество курдук кэлэннэр былыргы киһи айылҕаҕа хайдах сүгүрүйэрин көрөөрү. Күүс ыларын билээри кэлиэхтэрэ. Аан дойдуга олорор дьон бары айылҕаҕа тардыһар кэмнэрэ кэллэ, онон олорон биэримиэххэ диэн өйдүүр наада, элбэх харчы бу туризм уонна креативнай экономика тула хамсыаҕа. Сир баайын хостуур дьон Саха сирин убаастыыр, бииргэ үлэлиир, Айылҕаны харыстыыр кэмнэрэ кэлиэҕэ. Онтон, бу кинигэ улуустар бүгүҥҥү күҥҥэ улуустарын историятын хасыһан таһааралларыгар бу кинигэҕэ сурулларынан улуустарбыт өбүгэлэрэ Урааҥхай сахалар айылҕаны кытта ситимнээхтэрин, айылҕаттан күүс ылалларын, онтон тыа сирэ сайдарыгар олук санаалар бу кинигэҕэ бааллара бүгүҥҥү күҥҥэ улуустарга туризмы сайыннарыыга күүстээх көмө. Холобура куораппытыгар баар “Россия — моя история” түмэл, нуучча хаһаактара 17 үйэҕэ Сибиир уонна Уһук Илиҥҥэ кэлиэхтэрин иннинэ, Александр Невскай Байкал диэки 1247 с Каракорум куоракка кэлэ сылдьыбытын туоһулуур. Ол кэлэ сылдьан нууччалар Орданы кытта биир буолларын уонна католическай экспансияны тохтотоннор, 1240с Неватааҕы охсуһууну, 1242с Чудской күөлгэ нуучча кинээстэрин сомоҕолууллар. Уус Алдан улууһа бастакы нуучча хаһаактарын Петр Бекетовтыын Лөгөй Тойону 1632 с көрсөн Саха сирэ российскай империяҕа киирбитэ. Уус Алдан улууһа 100 сылын эрэ буолбакка 2032 с Саха сирэ Россияны кытта холбоспут 400 сылын холбуу бэлиэтиир программа ылынара сөп курдук.
Бары билэбит океан, муора түгэҕэ биллибэт кистэлэҥнээх эмиэ күннэтэ уларыйа турар көстүүлээх. Киһи аймах син биир ол курдук айыллыаҕыттан уларыйар. Ол уларыйыы сайдыы диэн ааттыыбыт эрээри чахчы оннук дуо? Бу кинигэҕэ ахсаан, география, физика, химия, биология, археология, краеведения, айаннар, фольклор, култуура тустарынан барыта араас өттүттэн түмүллүбүт диэн көрдүм. Саамай киһи сэҥээрэрэ хас биирдии кэпсэнэр история кэрчигэ төрдүн-төрүөтүн быһаарыыта буолар. Билигин мөккүһэбит биһиги сахалар төрүппүт Эллэй этэ, кини кимий диэн. Бу улуу Эллэйбит улуу Кытайтан удьуордаах, уһук хотулуу сиртэн төрүттээх буоларын, тоҕотун бу кинигэттэн түөрэ булуоххут. Былыргы урууна бичигин ким айбытай, улуу Кытай сайдыыта тоҕо аан дойдуну куоһарарый диэн мөккүһэбит. Былыргы өбүгэбит суруктаах этэ дуо, тимири уһаарары бастаан кимнээх саҕалаабыттарай, Улуу Хоро диэн сир ханна баар эбитий диэн дьэ араас ыйытыкка эппиэти суоран бу кинигэттэн, кимин -тугун, хантан сыдьааннааҕын ону ааһан тоҕо оннугун булан ылан ааҕан билиэххит. Ааптар бу биэс түһүмэхтээх уонна түмүктээх, 439 стр диэри кэпсэнэр историятын киһи ааҕарыгар судургу, өйдөнүмтүө, дойду араас библиотекаларын кэрийбэккэ дьиэҕэр олорон, бу кинигэни туһанан Аан дойду былыргытын көрөн-истэн кэлэр курдук умсугутуулаахтык ааҕыаххыт. Билии диэн дириҥ байҕал. Бу байҕалга киирэн баран сатаан харбаабакка тимириэххэ да сөп, сатаатахха дагдайан тахсыахха сөп. Афанасий Алексеевич Николаев суруйбут бары кинигэлэрэ кимиэхэ аадырыстанар дии саныыгытый? Ученайдарга, историктарга эрэ дуо? Суох бастатан туран бу аарыма суруйуулар, ананаллар бэйэтин айыллыытын сыаналыыр, кимин-тугун билэргэ дьулуурдаах, атын ученайдар, историктар суруйууларын сатаан анаарар, норуотун уонна тус бэйэтин туһугар кыһамньылаах, айымньылаах ааҕааччыга ананар диэн бэлиэтиибин. Биһиги улууспут биир бастыҥ суруналыыһа, кыраайы үөрэтээччи историк, айанньыт, музеевед П.В. ПЕРМЯКОВ саҥа кинигэ туһаайар суруйууларыгар санаатын үллэһиннэ:
— Павел Васильевич, оттон бу кинигэ биһиги улууспут түгэх историятын чинчийэрбитигэр, сүбэ биэрэр олуктаах курдук көрдүм, эн санааҕар хайдаҕый?
— Афанасий Алексеевич бу “Тайная история САХА” кинигэтин бэйэм ити сирдэринэн сылдьыбыт буолан эбитэ дуу этэргэ диэри биир тыынынан, олох утаппыттыы умсугуйан туран аахтым. Мэктитиэтигэр харахпар көрөн ыларга диэри буоллум. Элбэх түгэннэргэ ситэ өйдөөбөтөхпүн өйдөөтүм. “Борогонские якуты” кинигэм презентациятыгар саха дьонугар улаханнык ытыктанар, урууна суруктарын сахалыы аахпыт Андрей КРИВОШАПКИН — Айыҥа “…эһиги Бороҕоттор төрүттэргит Өлүөнэ очуостарыгар урууна суругу суруйбут дьон”… диэн этэн турар. А.Н. БЕРНШТАМ диэн учуонай Орто Лена саамай биллибит наукаҕа ученайа б.э. 5 үйэтигэр суруллубут “Петровская надпись” дэнэр урууна суругун Аз норуот баайа — дуола диэн аахпыта. Афанасий Алексеевич Аз норуот билиҥҥи Хакастар түгэх өбүгэлэрэ диир. Хакас аан дойдуга биллэр ааттаах-суоллаах учуонайа и.н.д. В.Я. БУТАНАЕВ Сака диэн куба тотемнаах аҕа ууһа б.э 5 үйэтигэр күҥҥэ сүгүрүйэр түгэх итэҕэлин сүтэримээри, тыйыс саха сиригэр куоппутун туһунан кэпсиир. Ити арааһа Сайсары эмээхсин дьоно буолуон сөп. Үһүйээннэр кэпсииллэринэн кини кэргэнэ Сарабай үөһээ Өлүөнэҕэ өлбүтүн туһунан кэпсииллэр. Уус Алдан Мүрүтүгэр Тыа Сабарайдара, Суоттуга Дойду Сабарайдара диэн аҕа уустаахпыт, Дэли Дархан диэн дарханнаахпыт, Сыгын Амыкаан диэн сыгыннаахпыт. Баргыдай, Чэриктэй, Хоноҕор диэн сирдэр бааллар. Үүт көлүйэлээх Тунах алаастаахпыт. Хакастар дойдуларын Хонгор-Хонгорай дииллэр, куораттарын киинэ Абакан. Хонгор-Хонгорай-Хоногор түгэх өбүгэлэрбит түүрдэр уонна монголлар да тылларыгар дьаһаах хомуйар сири ааттыыллар эбит. II Хомустаахтан мыраан үрдүгэр тахсар аартык Хоҥор аартыга дэнэр, Хоноҕорго барар суол аартыга. Ону таһынан Бэс Хоҥоро, Саһылыкааг Хоҥоро диэн сирдэр эмиэ бааллар. Ол бука кинээстэр олорбут дьаһаах хомуллар сирдэрин аата буолуон сөбө. Докумуоннарга С. Дежнев ойоҕун Абакайааданы Абакан диир эбит. Ол тылбыт суолтата “ханская дочка”. Суотту икки ардынан Туйма үрэх Өлүөнэҕэ түһэр. Туймаада, Чымаадай, Чыҥаада, Абакайаада туох эрэ ситим баар курдук. Суоттуга Чымаадай хочотугар баар Ымыйахтаах күөлүгэр дьон түҥ үйэлэр түгэхтэриттэн олорбуттар. Онон, Уус Алдан сирэ-уота бүтүн саха норуотун түгэх историятын кытта быстыспат ситимнээх. Ол ситимнэри бу А.А. Николаев суруйбут “Тайная история Саха” кинигэтигэр булан көрүөххэ, ааҕыахха сөп.
Араас омук учуонайдара, айаннньытара, чинчийээччилэрэ араас кэмҥэ кэлэн, тоҕо Саха сирин үөрэтэ сатаабыттарай? Кинилэр Саха сиригэр кэлэн үлэлии олорон бу норуот фольклорун, тылын-өһүн, сиэрин-майгытын, култууратын тоҕо чинчийбиттэрий уонна туох диэн түмүккэ кэлбиттэрий, туох ураты бу Саха сиригэр кистэммитин көрдөөбүттэрэй оччоттон баччаҕа диэри? Бүгүҥҥү күҥҥэ хайдах эрэ сир былдьаһыга, атааннаһыы, мөккүөр бүппэт. Ол төрүөтэ туохха сытарын билбит киһи баар ини.. Биһиги уһук хоту ыраах сытар Сахабыт сирэ, тугунан омуктары умсугутарый, онтон бэйэбитин умсугутар дуо?
Бүгүн биһиги Сахабыт сиригэр, Уһук Илин Сибиир биир кырачаан куоратыгар маннык сүҥкэннээхэй, үтүөкэн билии алмааһа хостоммутуттан бука бары Сахабыт дьонун-сэргэтин, интеллигенциятын, ыччаттарын, аҕам саастаах дьоммутун барыгытын долгуйан туран эҕэрдэлиибин! Биһиги махтаныах тустаахпыт Афанасий Алексеевичка, кини күүстээх тулуурдаах кэргэнигэр Саргылана Борисовнаҕа -Тубсаанаҕа, кинилэр бу дьоһун санааларынан, сүрэхтэринэн-быардарынан төрөөбүт дойдуларын, Саха сирин инникитин туһугар, дьон-сэргэ сайдарын туһугар күнү-дьылы аахсыбакка бу үтүөкэн үлэни бар дьонноругар ууннулар.
Историятын билэр омук инникилээх, инникилээх омук сайдыылаах, эйэлээх олох уурулларын туһугар бу үлэ айыллыбыт, суруллубут. Элбэх ааҕааччыга ыйынньык-сүбэһит буолуоҕа.
Суруналыыс, суруйааччы — Бээрийэ кыыһа Хотойук Айгыына
Тайная история саха без политической конъюнктуры и идеологических клише
В Якутске прошла встреча, посвящённая истории народа саха
Сообщение Историяны билиигэ торумнуур кинигэ появились сначала на SAKHALIFE.RU - Новости Якутии и мира.