Нохчийн къоман поэзехь доьзал кхолларх лаьцна
Доьзал кхолларан гIуллакх нохчийн юкъараллехь гуттара а къаьсттина тидамехь латтош хилла. Иза тIечIагIдо къоман XIX-XX бIешерийн поэзино. Цу хьокъехь нохчийн фольклориста Мунаев ИсмаьIала «Iаьржа НогIин илли» аьллачу иллех лаьцна дийцира Хаамийн «Чеченская Республика Сегодня» Агентствона. Нохчийн кIентийн турпалаллех а, мехкарийн майраллех а лаьцна ду иза.«Йерриге а эпос йоI йаккхарна тIейоьгIна йу, - дуьйцу Мунаев ИсмаьIала. – И чулацам болуш дукха иллеш ду вайнехан. Турпалхочуьнан коьрта Iалашо – йезайелла йоI шена реза йар а, иза йалор а йу. Иза эпически хилам бу. Амма эпосехь тайпа-тайпана нюансаш а нисло. Цхьадолчу иллешкахь эпически мотиваш гIолехь гайтина а хуьлу. Царех цхьаъ ду «Iаьржачу НогIин илли». Нохчийн 61 бIаьхо йуьртана тIелата араваларца дIадолало иза.«ИллахIи ярабби,Ма довла шу дакъаза,Ойлара кура кIентий,-Ва бохуш,- Хьалахьаьжчи вайна гоБаш лекха ламанашБацалла сенделла,Охьахьажча вайна гоШера аренашЗезагна мажъелла,Ламанах духдуьйлуШел шийла шовданашОхьа ара ма девллаАренца ма даьржа,Хьаннашкахь пепнийн гIашДукъделла ма догIу,Пепнашкахь къоркхокхийДека хан хилла ма ели,Кхокхашна куьйранашТеба хан тIекхаьчна ма ели…ГIазота хорманашШай дегIа ерзош,АгIунаш тIехь томмагIанаш йолаЧал дера герзашЮкъ къуьйлуш доьхкуш,Замолах больхаш саннаШаьш каде кечлуш,Шаьш гулбала бойлар-кхаЮьртара кура кIентий..» БIаьхой ша вехачу йуьрта схьакхаьчча, хьешашка бан беза лерам беш тIеийцира Iаьржачу НогIичо. Царна хIоттийна той кхаа дийнахь литтира, кхозлагIчу дийнахь шен хьешех шек йаьллачу хIусамнанас элира НогIичуьнга нохчийн кIентий къола дан баьхкина хилар. ХIусамда чIогIа оьгIазвахара хьешашна. И хиъначултIаьхьа иштта вистхилла НогIи шен хьешашка.«Даьхкан аьлла хетни шуЦхьанделахь,Кхузткъа беречуьн динГоътIехь дахьмаллу долаШа деший-детий ва дахьа,И хьойла ва ца хилахь,Терк тогIешкахь ежаш йолаШен цIоькъа рема ва лалла. Дакъаз ма довла шу,Нохчий кура кIентий,Делаххий, шуххий волийла шаЦхьаъ сов буьзнехь,Шу кхузткъа беречуьнХIора беречуьнКоьрта цIарахЦхьацца нисбешКхузткъа патарма буьзна ша,Ва арадовлийша,-Бохуш левелир-кх шаЯр Iаьржа ва НогIи.»Iаьржа НогIи иштта шайга вистхилча, бIаьхой бехказбийла буьйлабелла, шаьш Теркан тогIешкахь ежаш йолу Эла Сахьарин говрийн рема лалла даьхкина ду бохуш. ТIаккха НогIичо хьешашца шен пхийттара а валанза волу кIант вахийта сацийна.Кхайкхина схьавалийна ,Шен куьйга кисийнКIайн гIовтал кхо ветаМаргIал пIелгаца дIатеснаЭлира НогIичо:- Делах биънаргБеза дуй бу-кх шен,Шен жима ва кIанат,Ша дIатесначуХIокху кхаа ветнах Цхьа вета хадийнаХьо шен дуьхьал вагIахь,Хьан корта боккхарг хиларВа боха ша…»Iаьржачу НогIичуьнан кIантаца цхьана новкъа бевлла бIаьхой шолгIачу дийнахь сатассале Сахьарин дежийла дIакхечира. Шен накъостий цхьана агIор а битина, ша хилдехьа а ваьлла, Сахьарин рема лалла волавелла кIант. ЦIеххьана «тIегIаьрта делар-кха и лоьма кхо кIеза НогIийччу кIантана». Летачу юкъана букъа тIехьашхула тIекхаьттачу кIезано мIара тесна кисин гIвталан кхо вета хадийна. Цунна догдаьттIа, шена тIекхаьтта кIезий туьрца цаста а цестина, говрийн ремаца цхьана бIаьхошна тIевахара иза.«Генарниг улле оьзна,Уллерниг гена яьккханаТурмал хьоьжуш хиллер-кхаЯр Iаьржа НогIи,Ва юхабирзан гора-кхаЯр дика ва кIентийIаьржачу НогIичунна.Сакъералуш, самукъадуьйлушГора-кха нохчийн кура кIентий,Шен жима кIант доьхначу дагца гора-кхаIаьржачу НогIичунна,Мохь бетта велар-кхаЯр Iаьржа НогIи:- Дакъаза ма яла-кх хьо,Шен мерза ва езар,Ша хир ду аьлларгМа хилла даьллаШа хир дац аьлларгЦа хилла даьлла Юхбирзина го шенаИ дика ва кIентий,Нохчийн кIентий дой хоьхкушСамукъадуьйлуш го шенаВайшинан жима кIантДоьхна дагца го шена,Шенчул бIаьрган саХьуна гур дар-кх,Хьажахь турмале, - бохушКхийдош дIаелар-кхаБархI куьзга дола ва турмал…»КIентан кхо вета хадийна гича, ша делла дош кхочушдан сацам бина Iаьржачу НогIичо. БIаьхой дехаре бахна НогIичунна къинхетам бахьара бохуш, амма кIентан дас цаьрга ла дугIуш ца хилла. ТIаккха нохчийн кIенташа шина тобане бекъа а белла, вовшашна герзаш детта сацам бина. Цу юкъана гулбеллачаьрга Iаьржачу НогIичуьнан хIусамнана йистхиллира:«Дакъаз ма вала-кха хьоШен Іаьржа ва Hoгlu,Воккха хилча аЦа кхийта-кха хьо,Дехьа-сехьа юьртараХьо санна болу элийХьуна тІебиссана, элашцаДош-дашера дуьйлаш,Хьо шуьна хианчу заманчохь,Нохчий махкара дуьйнаХьайна тІевоьссина волуНохчий кхузткъа бере,Дехча дехар ца луш,Хьо вехачу уьйтІахьВовшийн карах валийтар-кхаАхь ва бохуш,Хьо санна болчу элашаХьайна тІехдетта даьлчаХазахетар дуй хуна..,ХІай Іаьржа ва НогІи?ТІаккхахула ларвалаМа дика дараХьан жимчу кІантана,Вехча хIунда ца ло ахьЦарна хьайн жима кІант? -Бохаш, хьойзан чуяхар-кхаНогІичун кІай езар..»ХIусамнанас бохучуьнга ла а доьгIна, ша реза ца хиларан бахьана дийцира Iаьржачу НогIичо бIаьхошка. Жимаволчу хенахь аренца дукха лелаш хилла иза. Цкъа мацах новкъахь воьдучу заманчохь новкъахь Iуьллучу попана тIекхаьчна иза. И новкъара дIадаккха дагахь ког Iоьттина и дIа а ца даккхаделла, гIевланга нуьйра а йиллина, верта тIе охьавижна и поп дIабаккхалур болуш кхин бере вогIий-те бохуш хьежа ваьлла иза. «Наб кIордийна,Бузачу малхацаЙогIачe суьйраннаБІаьргех куьйгаш хьоькхуш,Ша кІегар хиъна Iачу заманчохьЯйчу йоргІанца,Байчу узамцаБехачу ва новкъа,Ва вогIаш кхечар и береНовкъарчу попа тle,Охьакхойдан шедакхаж Іоьттан,Кхоьссар цо новкъара попВа дийна делкъа ва новка.Хьалаиккхана доьхьалХьаьдар ша цу кІантана,Ша доьхьал кхоччашехь:- Оссолом-Іалайкум, - аьлла,Салам делар ша, делча саламЦа ийцар ва шегар,Салам цо шегара ца эцчаНовкъа доьхьал хІоьттар ша,Даг тІе куьг тухаш,Ша кІегар тухаш,ТІехъиккхар шена..».ОьгIаз вахна, Iаьржачу НогIичо шена тIаьхьа секха Iад кхоьссича, бере юха а вирзина вистхилла: «Кхиссарш ма е,КъотIалгIа дина къутIа,Хьо лата дагIахь,ГIилйлачу Борзе дола»Каде шен говра хиъна, новкъа ваьлла Iаьржа НогIи, амма беречунна тIаьхьа ца кхиъна. ГIилйлачу Борзе ша дIакхаьчча, дошло набарна вижна а карийна, ша а садаIа сацам бина Iаьржачу НогIичо а.ХIокхул тІаьхьа схьакхаьчнаАла дола хетта,Кийрарчу дагоИ ала ца витана,ХIокхул хьалхаСхьавеан вижан варЭра дар-кх, ва бохуш,Цхьана кулл тІехьа валла,Кхаа когах баргол тоьхнаДин дІалаьллана,Чергзий нуьйр гIойланга йиллина,Даржош верта тІетеснаНабарна дІатеIаш воллаш ша,БІаьргех куьйгаш хьоькхушКІегар хиар шенаИ дина бери:- Дижа ма дижа,КъотІалгІа дина къутІа,Хьо-м дижа ца далийний,Хьо-м лата далийний,-Элар ва шега..»Иштта къовсам болебелара шина беречунна юккъехь, кхаа дийне бах а белира иза. КхозлагIчу дийнахь малх хьалагIаьттича, беречо элира: «Малх соьца бу», НогIичо цунна жоп делира: «Малх хьоьца белахь а, ДЕЛА соьца ву!», - аьлла. Шен мостагI охьа а тоьхна, легашка урс хIоттийна цо. ТIаккха беречо дехар дина, валале хьалха дош лахьара шена аьлла. Шена пурба делча, коьртара куй охьа а баьккхана, шен еха кIажарш охьа а хецна йоIа.«Латта тІехулаДІаволалучу кІантеШа охьа тоьхначуьнгеБен маре ца яхаДела КъорІан тІехьДуй биъна араяьллаЙоI-стаг яра ша, - элар шега».Иштта шен хIусамнана шен йовзарх лаьцна дийцина НогIичо Нохчийн бIаьхошна. Дийцина а ваьлла, нохчийн кIентаршка вистхилла иза:«Цу зуьдо вина хилча,Ша пхьуьно вайтана хилчаЭхь дацара шие кІантанаИштта ледар хилча?»
#россия #рф #chechenrepublic #chechnya #чечня #Кадыров #ЧР #russia #СМИ #СМИЧР #RKadyrov #чечнясегодня #новости #news #politics #chechnyatoday #грозный